احمدرضا مقدم:«مردى ۳۸ ساله به اورژانس مراجعه كرده است. او به شدت بى قرار است، فرياد مى كشد و آرامش ندارد، درد بسيار شديدى در پهلوها احساس مى كند. اصلاً نمى نشيند و مرتب در حال حركت است، گاهى به زمين و زمان بدو بيراه مى گويد، عرق كرده است و حالت تهوع دارد و از هر كسى براى كاهش دردش كمك مى طلبد.»
اكثر ما با چنين بيمارانى، برخورد داشته ايم و يا چنين حالت هايى را تجربه كرده ايم. سنگ كليه يكى از بيمارى هاى شايع در اكثر كشورهاست. بيشترين شيوع در گروه سنى ۱۸ تا ۴۵ سال ديده مى شود. معمولاً بزرگسالان بالاى ۳۰ سال از هر دو جنس (زن و مرد) را مبتلا مى سازد اما در مردان ۵ تا ۱۰ برابر شيوع آن بالاتر است. ميزان بروز سنگ هاى كليوى در كشورهاى توسعه يافته بيشتر است كه به دليل مصرف زياد پروتئين حيوانى همراه با رژيم غذايى كم فيبر است. سنگ كليه از نظر اندازه، از يك دانه شن تا حدود يك توپ تخم مرغى متغير بوده و ممكن است منفرد يا متعدد باشد.
سنگ هاى كليوى بر اساس تركيب سنگ ها به انواع مختلفى تقسيم مى شوند. سنگ هاى كلسيمى، شايع ترين نوع هستند و حدود ۷۵درصد كل سنگ ها را تشكيل مى دهند. شايع ترين نوع سنگ هاى كلسيمى، «اكسالات كلسيم» است. انواع ديگر سنگ هاى كليوى، سنگ هاى «اسيد اوريكى»، «سيستئينى» و «شاخ گوزنى» است.
بيماران مبتلا به سنگ هاى كليه معمولاً با دوره هاى درد شديد و پيچشى (متناوب) كه هر چند دقيقه يك بار مى گيرد و ول مى كند، مراجعه مى كنند. درد معمولاً ابتدا در ناحيه پهلوها و پشت، درست پايين دنده ها، ظاهر مى شود كه به تدريج به كشاله ران و ناحيه تناسلى انتشار مى يابد و با دفع سنگ درد بيمار متوقف مى شود.
بيماران به دليل فعاليت دستگاه عصبى خودمختار (سمپاتيك) پوست سرد، تعريق و حالت تهوع دارند. اكثر بيماران خون در ادرار دارند كه ممكن است ميكروسكوپى باشد و تنها با آزمايش ادرار مشخص شود يا كاملاً ادرار، كدر يا تيره به نظر آيد.
چهل درصد بيماران مبتلا به اولين حمله سنگ كليه در عرض ۲ تا ۳ سال دچار يك حمله مجدد مى شوند و ۷۵ درصد مبتلايان نيز در عرض ۷ تا ۱۰ سال دچار عود مى شوند. به اين دليل پيشگيرى، مهمترين درمان است. تمام بيمارانى كه دچار اولين حمله سنگ كليه مى شوند بايد حدود ۳ ليتر مايعات و عمدتاً آب خالص بنوشند تا حداقل ۲ ليتر ادرار در روز ايجاد كنند. در طول شب نيز حتماً بايد مايعات مصرف شود چون در اين دوره، غلظت ادرار، حداكثر است. مصرف پروتئين حيوانى و ميزان مصرف روزانه نمك، بايد كاهش يابد و مشخص شده است اين دو تعديل غذايى، خطر سنگ هاى كليوى عودكننده را كاهش مى دهند. در صورت وجود سنگ هاى كلسيمى بايد از مصرف زياد شير و فرآورده هاى لبنى اجتناب شود. عوامل خطرزاى سنگ هاى كلسيمى، ۱- حجم كم ادرار، ۲- مصرف زياد پروتئين هاى حيوانى، ۳- رژيم غذايى نامتناسب (مصرف بيش از حد كلسيم)، ۴- پركارى غده پاراتيروئيد، ۵- در بستر افتادن طولانى مدت به هر دليل، ۶- سوء مصرف الكل و برخى بيمارى ها و داروها است.
مصرف بيش از حد غذاهاى غنى از اكسالات مانند چاى، كوكاكولاها، آب پرتقال، اسفناج و بادام زمينى باعث افزايش جذب گوارشى «اكسالات» و ايجاد سنگ هاى «اكسالات كلسيم» مى شود.
سنگ هاى اسيداوريكى نيز در اثر رسوب اسيد اوريك در ادرار به وجود مى آيد. بيمارانى كه نقرس دارند و يا به هر دليلى توليد اسيداوريك در آنها بالا است در معرض خطر اين سنگ ها هستند. اكثر سنگ هاى كليوى (حدود ۹۰درصد)، خودبه خود دفع مى شوند، دفع يك سنگ به اندازه و محل آن بستگى دارد. سنگ هاى حالب (لوله هاى عضلانى باريكى كه ادرار را از كليه به مثانه منتقل مى كنند)، اگر كمتر از ۴ ميلى متر باشند، در عرض يكسال دفع مى شوند اما احتمال عبور سنگ هاى ادرارى با اندازه بيش از ۸ ميلى متر، بسيار كم است. سنگ هاى بين اين دو اندازه كه از طرفى قابليت ورود به حالب را داشته و از طرف ديگر به اندازه كافى كوچك نيستند تا عبور آنها از حالب به آسانى صورت گيرد، درد شديدى ايجاد مى كنند. البته اين سنگ ها معمولاً طى چند روز دفع مى شوند. چنانچه حركت سنگ متوقف شده و باعث انسداد ادرارى گردد، مداخله جراحى نياز است. علائم انسداد ادرارى، تب و درد مقاوم كه به مسكن جواب ندهد نياز به اقدام جراحى دارد. البته تشخيص اين موارد بر عهده پزشك است.
براى تشخيص سنگ كليه از آزمايشات و تصويربردارى هاى مختلف استفاده مى كنند. در ابتدا يك آزمايش ادرار براى تعيين PH ادرار، مشخص كردن خون در ادرار و رد كردن عفونت، انجام مى شود. راديوگرافى ساده شكم تصويربردارى از كليه با تزريق داخل وريدى ماده حاجب (IVP) (در اين حالت ماده حاجب از كليه ترشح مى شود و مى توان لگنچه كليه و مجارى ادرارى را مشاهده كرد) از ديگر اقدامات تصويرى براى تشخيص سنگ كليه است. در بيمارانى كه از نظر شغلى يا تغذيه اى در معرض خطر بالاى عود هستند، ۶ تا ۸ هفته بعد از اقدامات اوليه و پيشگيرى، دو نوبت ادرار ۲۴ ساعته جمع آورى مى شود تا بر اساس آن، نوع سنگ را مشخص كنند و درمان لازم را به كار برند.
در شروع حاد حمله سنگ كليه، مهمترين اقدام درمانى، كاهش درد است. داروهاى ضداسپاسم براى شل كردن عضلات حالب و كمك به دفع سنگ، مفيدند. بسته به نوع سنگ، داروهايى به منظور متوقف كردن رشد سنگ هاى موجود يا تشكيل سنگ هاى جديد، ممكن است تجويز شود. در مورد سنگ هاى بزرگترى كه خودبه خود دفع نشده و باعث ايجاد عوارض، عفونت، يا درد شديد شده اند، اقدامات درمانى تهاجمى و جراحى به منظور حذف آنها لازم است. برخى از اقدامات درمانى تهاجمى عبارتند از: حل كردن سنگ به طريق شيميايى، درآوردن سنگ با آندوسكوپ، خارج كردن سنگ از طريق پوست، سنگ شكنى با كمك امواج ماوراى صوت از خارج بدن (ESWL) و در صورت نياز جراحى باز است.
بيماران مبتلا به سنگ كليه بايد از موقعيت هايى كه در آنها بروز درد شديد ممكن است خطرآفرين باشد، مانند بالا رفتن ازپلكان و كار بر روى داربست، دورى كنند. در صورت شروع حمله به فعاليت خود ادامه دهيد و اصلاً استراحت نكنيد، چون فعاليت و حركت به دفع سنگ كمك مى كند. حتماً رژيم غذايى خود را بر اساس نوع سنگ تشخيص داده شده، تغيير دهيد، در مورد همه انواع سنگ كليه، نوشيدن روزانه حداقل ۱۳ _ ۱۰ ليوان (۳ ليتر) مايعات و بيشتر از همه آب خالص، ضرورى است. رژيم غذايى كم پروتئين (حيوانى) و كم نمك، كم چربى و پرفيبر توصيه مى شود.
( روزنامه شرق )