بانک اطلاعات پزشکی پاراسات Medical Database Parasat

شمایل

* تشریح بیماریها * اخبار روز پزشکی * مسائل خانوادگی * خواندنیها از شهرستانها

اقوام تركمن و ترك در جغرافياي ايران

فلات ايران در طول قرن ها جايگاه قبايل و ملل بسياري (از جمله ترك و تركمن) بوده است .

واژه ي ترك (جمع : اتراك ، تركان) به قوم ترك ، صرف نظر از تقسيم آن به قبايل متعدد ، اطلاق مي شود. اين نام قومي در نام هاي جغرافيايي ايران به فراواني ديده مي شود : ترك دره ، ترك ويران ، تركه ده ، قيز قاپان ترك (آذربايجان) ؛ قلعه ترك (كرمانشاه) ؛ ده تركان (بختياري ، لرستان) ؛ رباط ترك ، باقر آباد ترك ، مهرنجان ترك ها (ايران مركزي) ؛ تركان ، تركان هرابرجان ، ترك سلويه (فارس) ، ترك آباد (كرمان) ؛ تركان آباد (مكران) ؛ ترك، بور بور ترك (در برابر «بور بور كرد») ؛ دلنجان تركيه (در برابر «دلنجان كرديه») ، طراقي ترك (در برابر «طراقي كرد») ، كلاته ترك ها (خراسان) ؛ ٱرگن ترك ، تركان ده (زنجان) ، ترك محله ، ترك كلا (مازندران).

نام قوم تركمان (تُركْمَن ، تركِمَن ؛ جمع : تراكمه ) نيز در نام هاي جغرافيايي ايران ديده مي شود ، در نام هاي جغرافيايي زير نام قوم تركمن ديده مي شود : تپه تركمن ، تركمان ، حصار تركمان ، اوزان تركمان ، تراكمه ، كهريز تراكمه (آذربايجان)؛ تركمان ده (ايران مركزي) ، تركمن خيل (مازندران) ؛ خرتوت تركمن ها ، كلاته تركمان (خراسان) ؛ ده تراكمه ، تراكمه بالا (فارس) ؛ تركماني (كرمان).

تركمن هايي كه در ايران زندگي مي كنند از قبايل يموت (در جنوب رود اترك و در طول رود گرگان) ، گوگلان (در جنوب يموت ها در بخش علياي رود گرگان) ، سالار و ساريق (شمال شرقي خراسان اند (1 : 98). بعضي از اين نام ها در نام هاي جغرافيايي آمده است:

يموتيم باشي ، سالاري ، سالارآباد ، سالاريه (خراسان) ، سالار محله (گيلان ). شماري از نام هاي جغرافيايي نيز با نام قبايل ترك ازبك ، كه در سال هاي 904 – 913 ق / 1499 – 1507 م سلطنت تيموريان را در آسياي ميانه و خراسان برانداختند و از آن جا به ايران هجوم آوردند ، مربوط است : ازبك ، قشلاق مقدم ازبك (آذربايجان) ؛ ازبكي ، قشلاق ازبك(ايران مركزي) ؛ ازبكو ، ازبكو قديم ، چاه ازبك مير چاه ، كوه ازبك كوه (خراسان).

در اين جا بايد از نام قوم خلج ياد كرد كه در نام هاي جغرافيايي ايران آمده است. قبيله ي ترك خلج در گذشته از تركستان به استاني بين سيستان و هندوستان انتقال يافت. خلج ها جنگجوياني دلاور و سربازان مزدور حاكمان متعدد بودند. آنها حتي سلسله اي در هند تأسيس كردند و در اواخر قرن هفتم و هشتم ، هنوز خلج ها به گويش خاص خود سخن مي گفتند و در سرزميني از ايران تا هند ديده مي شدند. بخشي از آنها نيز در افغانستان و بخشي نيز ، در قرن پنجم هجري ، در ايران ، در منطقه ي ساوه – قم – اراك ، سكني گزيدند كه نام خلجستان را به خود گرفت . تصور مي شود كه قشقاييان از اعقاب خلج ها باشند. نام قومي آنها در نام هاي جغرافيايي ايران باقي مانده است :‌ خلج (آذربايجان) ، خلجان (كرمانشاه) ؛ سرخلج ، قادر خلج (ايران مركزي) ، خلج آباد (ايران مركزي ، اراك) تپه خلج ،خلج مالمير (اراك) ؛ محمد خلج (زنجان) ؛ گچ خلج (خوزستان)؛ دهنو خلج (خراسان) .

نام قبايل كوچ نشين ترك قپچاق (قيپچاق ، قيبچاق) ، كه در قرن هاي پنجم تا هفتم در دشت هاي آسياي ميانه و سواحل درياي سياه به سر مي بردند و در روسيه به نام پولوتسي مشهورند ، در شماري از نام هاي جغرافيايي ديده مي شود: قيپچاق (آذربايجان) ؛ قيبچاق (ايران مركزي) .

در مغرب ايران ، مي توان نام هاي جغرافيايي زير را خاطر نشان ساخت : آغاجري (آذربايجان، كردستان ، زنجان) ؛ آغاجري ، رود آغاجري (خوزستان) . و . ف . مينورسكي آغاجري يا آغاجري (آغاج + اري به معني تحت الفظي «انسان هاي ساكن جنگل » را نام يك از قبايل باستاني اوغوز مي داند (11 : 70) نخستين اشاره به آن مربوط به قرن پنجم است.

علاوه بر آن ، بين قبايل لر كهكيلويه مي توان نام آغاجري را ديد.

نام قزاق ، متعلق به قبايل كوچ نشين ترك كه در گذشته در آسياي ميانه مي زيستند ، در اسامي جغرافيايي زير ديده مي شوند: قزاقلي (گرگان) ، قزاقي (خراسان) .

نام قوم تاتار نيز در اسامي جغرافيايي ايران انعكاس يافته است : تاتار(آذربايجان ، خراسان) ؛ تاتار ده (زنجان) ؛ كلاته تاتار (خراسان) ؛ تاتار قان يوقماز ، تاتار بالا(گرگان).

قبايل ترك كوچ نشين آسياي صغير ، كه در زمان مغول ها به ايران انتقال يافتند و نام شاملو ، روملو ، استاجلو ، تكلو ، افشار ، قاجار ، ذوالقدر و جز آن داشتند ، در كنار ديگر قبايل ترك آذربايجان ، از فرقه ي صوفيه ي دوره ي صفويه پشتيباني كردند.

در اسناد قرن نهم ، به قبايل ترك بيات و قهرمانلو اشاره شده است كه به صفويان پيوستند (5 : 366) . شماري از اين نام هاي قومي در نام هاي جغرافيايي ايران ديده مي شود : روملو ، قهرمانلو ، تكلو ، ذوالقدر (آذربايجان) .

نام قوم بيات نيز در بعضي از نام هاي جغرافيايي مشاهده مي شود: بيات ، بياتلو (آذربايجان) ؛ بياتان سوخته ، بياتلي ، قزل تپه بيات (زنجان) ؛ بياتان ، قشلاق بيات (لرستان) ؛ علي بيات (ايران مركزي) ؛ بياتان (لرستان). امروزه افشارها گروه بزرگي از قبايل ترك ايران را تشكيل مي دهند. آنان ، تا زمان صفويان ، در آذربايجان (در مشرق رود جغتو) زندگي مي كردند و پس از آن ، در سراسر ايران پخش شدند. اكنون آنها را مي توان در آذربايجان (شمال شرقي درياچه اروميه) و نيز منطقه اي بين همدان و كرمانشاه ، كردستان مكري ، جنوب كرمان و در ديگر استان هاي ايران يافت (1: 97). نادرشاه افشار ، از قبيله ي افشار ، در سال هاي 1148 – 1160 ، بر ايران حكومت كرد . نام قوم افشار در اسامي جغرافيايي آمده است: افشار ، افشار جيق (آذربايجان) ؛ افشاران ، تپه افشار(كرمانشاه) ؛ افشارلي ، ده قشلاقات افشار (زنجان)؛ افشار محمد ، حسين آباد افشار ، عرب آباد افشار ، جرم افشار ، ده جلگه افشار ، سياه افشار (ايران مركزي) ؛ گاو افشار (يزد) ؛ چمن افشار (كرمان ) .

امروزه قاجارها (قاجار) در گرگان، مازندران و خراسان (شمال مشهد) زندگي مي كنند (1:97) .

اين قوم ترك ، به رغم جمعيت كم ، نقش بسيار مهمي در ايران ايفا كرد. سلسله ي قاجار از 1193 تا 1344 در ايران حكومت كرد . بخش قابل توجهي از اشراف ، ملاكين و بازرگانان ايراني قاجارند. نام قومي قاجار در اسامي جغرافيايي زير آمده است: حصار قاجار ، قاجار (زنجان) ؛ قاجار خيل (مازندران) ؛ حسين آباد قاجار ، قجر آباد ، قجر خالصه (ايران مركزي) ؛ قصر قاجار (خراسان) ؛ ده قاجار (سيستان) .

در نام هاي جغرافيايي ايران لفظ شاهسون (شاه دوست) نيز ديده مي شود. شاهسون در ابتدا معني قومي نداشته است. شاهسون ها اعضاي سازمان نظامي شاه عباس (حكومت: 996 – 1038) بودند كه تكيه گاه صفويان به شمار مي رفتند. نمايندگان قبايل متعدد ترك در اين سازمان شركت داشتند. شاهسون ها املاك زيادي را در آذربايجان ، ساوه و قزوين متصرف و بعدها ، از نظر قومي ، به گروه مستقلي مبدل شدند. اكنون گروه پرجمعيتي هستند كه در شمال شرقي آذربايجان ، زنجان ، ساوه ، ورامين و در ساير استان ها زندگي مي كنند (1:96). اينانلو ، بغدادي ، اصانلو از جمله قبايل شاهسون اند. نام هاي جغرافيايي شاهسون (آذربايجان ، كرمانشاه) ؛ شاهسون كندي ، اصانلو (ايران مركزي) ؛ اينانلو (آذربايجان) ؛ بغدادي (اراك ، بندر عباس) با نام شاهسون ها مربوط است. نام قزلباش (سرخ سر) نيز در اسامي جغرافيايي آمده است.قبايل آذربايجاني را زماني قزلباش ناميدند كه شيخ حيدر صفوي ، پدر اولين شاه صفوي ، افراد آنها را واداشت تا عمامه اي با دوازده نوار سرخ رنگ (به نشانه احترام به دوازده امام شيعه) بر سر گذارند.

نام قزلباش در اسامي جغرافيايي قزلباش حاجي احمد ، قزلباش شريف (سيستان) ديده مي شود. در قرن هاي نهم و دهم ، در مغرب ايران ، سلسله اي از اشراف كوچ نشين دو قبيله ي تركمن قره قويونلو «دارنده ي گوسفندان سياه» (790 – 874 ) و آق قويونلو«دارنده ي گوسفند سفيد» (873- 920) حكومت مي كرد. يكي از قبايل شاهسون نام قره قويونلو دارد. نام قومي قره قويونلو دو بار در اسامي جغرافيايي ايران آمده است: قره قويونلو (آذربايجان ، خراسان) .

در ساحل جنوبي درياچه ي اروميه(در مشرق اشنويه و منطقه ي سولدوز)، قره پاپاق ها (دارندگان كلاه سياه) زندگي مي كنند. درجنگ بين روسيه و ايران در سال هاي 1826 – 1828م هشت صد خانواده ي قره پاپاق از ماوراء قفقاز (كنار درياچه ي سوان) به ايران و تركيه انتقال داده شدند. آنها ، در ايران ، در قبايل كرد ماماش و ترك هايي كه پيش تر از ماوراء قفقاز (از ناحيه ي قزاق) آمده بودند ادغام شدند(2 : 186 ؛ 1 : 97).

نام قره پاپاق در اسامي جغرافيايي ايران باقي مانده است: قره پاپاق ، قره پاپاك (آذربايجان ، مراغه).

در ايران‌ ، گروه هاي كم جمعيت تري از اقوام ترك نيز وجود دارد : مقدم (آذربايجان ، كردستان) ؛ مغانلي ، دنبلي ، قيران (آذربايجان) ؛ كنگرلي (ورامين ، قم و مناطق ديگر) ، نفر (مشرق فارس) ؛ خراساني ، پيچاقچي (كرمان ، سيرجان ، سيد آباد ، يردسير) ؛ قرائي (خراسان) ؛ تيمور تاش ، گوداري (گرگان) ؛ قره گوزلو (همدان) و جز آن. امروزه بسياري از آنها در قبايل بزرگ ترك ادغام شده اند ، اما نام هاي آن ها باقي مانده است : مقدم ، مغانلي ، پيچاقچي ، دنبلي، قران قيه ، كارونقران ، كنگرلي (آذربايجان) ، قران ، قراچي قران ، كوپه قران (كردستان) ؛ تيمور تاش (خراسان) ؛ خراساني محله (مازندران).

جالب است خاطر نشان سازيم كه نام قوم قشقايي ، پرجمعيت ترين قوم ترك در جنوب ايران ، حتي يك بار در اسامي جغرافيايي نيامده است.

 

• احتمال دارد كه برخي نام ها در اين مقاله ذكر نشده باشد ، مثل : توران ترك ( استان گلستان) و … .

 

• تهيه و تنظيم : ملا عاشور قاضي

بي بي مريم شرعي

ashourghazi@yahoo.com

(گزيده ي مقاله : نام اقوام در جغرافياي ايران ، اثر «و. ايي . ساوينا» ، ترجمه ي «حسين مصطفوي گرو» ، به نقل از : تحقيقات ايران شناسي ، نامه ي فرهنگستان 5/2 ، صفحه 182 – 165) .

 

منبع : سایت اطلاع رسانی گمیشان

 

 

دسته‌بندی شده در: آخـریـن مـطـالـب پـزشـکی, خواندنـیـها از شـهرسـتانهـا

RSS پزشکی

بخشهای تخصصی

RSS تیتر اخبار جدید پزشکی

  • خطایی رخ داد! احتمالا خوراک از کار افتاده. بعدا دوباره تلاش کنید.

آرشیو

آمار سایت

  • 2,591,820 hits
%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: